Zabytki miasta Leżajska

Dorobek materialny miasta i jego mieszkańców to przede wszystkim wspaniałe zabytki, które mimo burzliwych losów tej ziemi przetrwały do naszych czasów i mogą cieszyć oczy mieszkańców i turystów. Do najpiękniejszych zabytków należą:
•    Neorenesansowy ratusz z XVIII w. obecny wygląd z XIX w. - ul. Rynek 1 –wzniesiony w latach 1869, obecnie siedziba władz Urzędu Miejskiego. Pierwotna budowla spłonęła podczas pożaru w 1834 r.

•    Wieża dzwonnicza (obserwacyjno-obronna) z 1616 r. – ul. Rynek 1 – z kopulastym hełmem przykrytym dachówką ceramiczną, zwieńczonym latarnią na rzucie koła i nakrytą kopułką z krzyżem. Jest to murowany sześciokondygnacyjny obiekt na rzucie kwadratu, w ostatniej kondygnacji zachowane klucze strzelnicze.

•    Zespół Kościoła Farnego w Leżajsku z pocz. XVII w., ul. Rynek 35 - (kościół, plebania, wikarówka, mury) przy ul. Rynek 35.

•    Parafia w Leżajsku została założona przez króla Władysława Jagiełłę w 1400 roku. Budowę obecnego kościoła parafialnego pod wezwaniem Trójcy Świętej i Wszystkich Świętych zakończono w 1616 r. W prezbiterium ołtarz główny wczesnobarokowy wykonany w 1643 r. przez Piechowicza. Obok rzeźby i bogato zdobione stalle. Dalej ołtarze boczne, przy tęczy, barokowe z ok. 1700 roku, przebudowane w XIX w. W ołtarzu po prawej stronie obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, pierwotnie umieszczony był w drewnianym kościółku w miejscu obecnej Bazyliki OO. Bernardynów. Obok kościoła za ogrodzeniem znajduje się plebania, wzniesiona w 1614 roku, rozbudowana w 1925 r. Pod częścią budynku obszerne piwnice z podziemnymi tunelami, obecnie niedostępne. Według podań jeden z lochów miał prowadzić do podziemi kościoła i dworu starościńskiego, a drugi daleko poza miasto. Zachowane pierwotne mury obronne w części północnej, wschodniej i zachodniej pochodzą z 1616 r. natomiast od strony południowej ogrodzenie z pocz. XX w.
•    Zespół  Cerkiewny Parafii Grekokatolickiej pw. Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, przy ul. Jarosławskiej – pochodzi z 1832 roku. W chwili obecnej rzymskokatolicki kościół filialny pw. Jezusa Miłosiernego dla dzieci i młodzieży. Cerkiew częściowo otacza mur XIX-wieczny oporowy, a przy południowo-zachodnim narożniku ogrodzenia znajduje się kaplica św. Josafata Kuncewicza. Za ogrodzeniem na południe od cerkwi stoi dawna plebania („przychodztwo”) z 1876 roku zaadoptowana na przedszkole, obecnie Warsztaty Terapii Zajęciowej dla niepełnosprawnych oraz Caritas i noclegowania dla bezdomnych mężczyzn.

•    Dom Ludowy Ukraińskiego Towarzystwa „ Proswita”- Budynek zbudowany w 1913 roku. Po pożarze w 1970 roku odbudowany i wyremontowany z adaptacją na siedzibę biblioteki publicznej. Murowany z cegły, otynkowany, piętrowy, częściowo podpiwniczony. Narożny, założony na rzucie litery L, z  zaokrąglonym narożnikiem południowo—zachodnim, ozdobiony eklektyczną elewacją z neoromańskimi oknami. W elewacji południowej wyróżnia się ryzalit z podwójnym szczytem z dwiema wieżyczkami. Budynek poprzez eksponowane położenie na wzniesieniu stanowi jedną z najważniejszych dominant architektonicznych w przestrzeni urbanistycznej śródmieścia.

•    Sąd i więzienie austriackie –  budynek sądu austriackiego z przełomu XVIII I XIX w. przy ul. Rynek 31, wybudowane w końcu XVII w. a nadbudowane w II poł. XVIII zaadoptowane wówczas na sąd i więzienie. Budynek ten do 1930 roku  był w posiadaniu Potockich z Łańcuta.
•    Kirkut żydowski z ohelem cadyka Elimelecha Weissbluma – ul. Górna –usytuowany jest na południowy wschód od rynku. Na cmentarzu znajduje się budynek z grobem cadyka oraz stojące w pobliżu ocalałe macewy (tablice nagrobne). Cadyk Elimelech Weissblum z Leżajska (1717-1787), był on wielkim autorytetem, psychologiem i filozofem, twórcą wykładni chasydyzmu zwanego cadykalizmem. Dnia 21 adara (szósty miesiąc w kalendarzu żydowskim - marzec w kalendarzu juliańskim), przypada rocznica jego śmierci obchodzona jako Wielki Dzień. W tym dniu do Leżajska przybywa wiele pielgrzymek ortodoksyjnych Żydów chasydów) z całego świata.

•    Zajazd „na dołku” – ul. Mickiewicza 11 - dawny zajazd z poł. XVIII w., obecnie dom handlowy. Gruntownie remontowany w 1975 r. i w latach 90. Pod częścią budynku znajdują się piwnice ze sklepieniami wspartymi na filarze,

•    Zespół Dworu Starościńskiego z oficynami z XVIII w. mieści się przy ul. Mickiewicza 22 -  składa się z parterowego dworu i czterech również parterowych oficyn. Niekiedy nazywany zamkiem, wybudowany w latach 1760-1770 dla ówczesnego starosty leżajskiego Józefa Potockiego. Mieściło się w nim gimnazjum miejskie do 1975 roku liceum, a następnieszkola podstawowa. Od 2008 Muzeum Ziemi Leżajskiej.

•    Pałac Miera – ul. Furgalskiego 4 - wzniesiony po 1819 roku, był w posiadaniu ówczesnego właściciela dóbr leżajskich hrabiego Wojciecha Miera, poety i tłumacza poezji francuskiej i włoskiej, zwolennika klasycyzmu oraz targowiczanina. Po jego śmierci od 1831 roku przeszedł w ręce Potockich z Łańcuta. Od 1918 roku jest siedzibą domu zakonnego Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny. Ten klasycystyczny pałac ustawiony jest na osi dawnego dworu starościńskiego. Budynek pałacu wzniesiony na planie prostokąta jako dwutraktowy, posiada zwartą, dwukondygnacyjną bryłę, nakrytą czterospadowym dachem. Elewacja jest ozdobiona dekoracjami w stylu klasycystycznym.

•    Dworek - ul. Sandomierska 39 - z poł. XIX w. – obecnie Stowarzyszenie Rodziców Dzieci Niepełnosprawnych Ruchowo. To klasycystyczny dworek parterowy, nakryty czterospadowym dachem. Frontowa siedmioosiowa elewacja poprzedzona została portykiem wspartym na czterech kwadratowych w przekroju filarach.
•    Willa z pocz. XX w. – obecnie Państwowa Szkoła Muzyczna , ul. Mickiewicza 31.
•    Dwór Podstarościego z XVII wieku – ul. Słowackiego 2.

•    Dworek w stylu szwajcarskim z II poł. XIX w., ul. Mickiewicza 41.

•    Bank Spółdzielczy z 1914 r.- znajduje się przy ul. Mickiewicza 38, wybudowany w latach 1903-1914, dawna siedziba Urzędu Podatkowego oraz Urzędu Straży Skarbowej Dyrekcji Skarbu w Jarosławiu z siedzibą w Leżajsku. W 1998 r. przeprowadzono remont generalny budynku dostosowując go do potrzeb banku.

•    Sąd Grodzki z 1925 r. -  ul. Mickiewicza 47.

•    Dom Narodowy z 1925 r.– dawne kino „Radość”, obecnie sklep „Orzech”, ul. Mickiewicza 58 - zabytkowy budynek wzniesiony w latach 1920-1924 staraniem i kosztem mieszkańców Leżajska, jako Dom Narodowy Polski.
•    Dworzec Kolejowy wybudowany w l. 1896-1908 r. – Plac Dworcowy 2.
•    Budynki Zarządu Tartaku Potockich z 1918 r. - ul. Mickiewicza 76 i 78.
•    Domy pracowników tartaku lata 20. XX w. – ul. Mickiewicza 81, 83, 85, 89.
•    Dawny zajazd z XVIII w. – obecnie dom , ul. Mickiewicza 117.
•    Dawna lodownia – obecnie Dom Opieki SS. Kanoniczek Ducha Św., ul. Mickiewicza 139.

•    Zespół Kościoła i Klasztoru OO. Bernardynów z XVII w., Plac Mariacki 8,
Bazylika. Powstanie kościoła i klasztoru OO.Bernardynów w Leżajsku poprzedziły nadzwyczajne wydarzenia. Teksty źródłowe konwentu leżajskich Bernardynów opisują historię Tomasza Michałka z pobliskiej Giedlarowej, pracownika jednego z leżajskich browarów.  W 1590 r. Michałek oświadczył wobec miejscowego duchowieństwa i władz miasta, że w obrębie dzisiejszej Bazyliki, na pniu drzewa ściętego w gąszczu leśnym, objawiła mu się Matka Boża ze św. Józefem. W 1592 r., na terenie boru leżajskiego powstała drewniana kaplica pw. św. Anny. W 1594 r. z ofiarności mieszczan i nawróconego z luteranizmu dzierżawcy leżajskiego Kacpra Głuchowskiego, przy poparciu przełożonego Bożogrobców ks. Jana Teologa, a także szlachcica Rzeszotarskiego, wzniesiono tam drewniany kościół Zwiastowania NMP oraz świętych Jana Chrzciciela, Wawrzyńca, Sebastiana i Małgorzaty. Posiadał on trzy ołtarze. Na jednym z nich wystawiono wizerunek św. Anny, na drugim Bożą Mękę, trzeci ozdobiono obrazem Madonny z Dzieciątkiem, pędzla ks. Erazma z klasztoru leżajskich Bożogrobców. W 1608 r. przybyli do Leżajska bernardyni, sprowadzeni z Przeworska za przyczyną biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego. W 1610 r. staraniem zakonników wybudowany został pierwszy murowany kościół. Obecną, monumentalną świątynię wzniesiono w latach 1618-1628 z fundacji marszałka wielkiego koronnego Łukasza z Bnina Opalińskiego i jego żony Anny z Pileckich Opalińskiej. Motywem fundacji miała być wdzięczność za odniesione w 1610 r. zwycięstwo nad rezydującym w Łańcucie rotmistrzem królewskim i starostą żygwulskim Stanisławem Stadnickim, zwanym z powodu dokonywanych gwałtów i profanacji "Diabłem Łańcuckim". Budową kierował architekt włoskiego pochodzenia Antonio Pellaccini przy współpracy z Szymonem Sarockiem.

  Organy leżajskie. Stanowią jeden z najcenniejszych w Europie zabytków sztuki w zakresie budowy i zdobnictwa tego instrumentu. Pochodzą z II poł. XVII w. Ich twórcą w fazie początkowej (przed 1680 r.) był Stanisław Studziński z Przeworska. Dalszą ich budowę i udoskonalenie prowadził Jan Głowiński z Krakowa. Budowę ukończono w 1693 roku. W latach 1903-05 przebudował je w stylu romantycznym Aleksander Żebrowski, a w latach 1965-68 Robert Polcyn z Poznania pracował nad przywróceniem im brzmienia barokowego. Nadzwyczaj bogata dekoracja snycerska prospektu organowego, wykonana została przez samych braci zakonnych. Dzięki nim wartości muzyczne zostały zespolone ze wspaniałą strukturą architektoniczną. Leżajskie organy to jednak nie jeden instrument. Są to 3 samodzielne instrumenty. W nawach bocznych zbudowane zostały mniejsze instrumenty, a w nawie głównej największy. Niżej przedstawione fotografie ukazują po lewej organy w nawie Matki Bożej, a po prawej organy główne. Organy mają trakturę mechaniczną i razem 75 głosów. Wyposażone są ponadto w urządzenia dodatkowe jak: kukułka, bęben(tympan), ptaszki, horribile. Posiadają też pełny głos 32' - co oznacza, że największa piszczałka ma ponad 10 m długości. 4 szafy organów głównych połączone z dekoracją chóru stanowią monumentalną fasadę wypełniającą zachodnią ścianę bazyliki aż po sklepienie. Organy główne mają w ten sposób 15 m wysokości i 7,5 m szerokości - jednak kompozycja architektoniczna prospektu łączy je nierozerwalnie również z dwoma sąsiednimi instrumentami w nawach bocznych, tworząc jeden monumentalny zespół organowy, na którym - jedynym w świecie - może grać trzech organistów równocześnie.
Muzeum Prowincji OO. Bernardynów, założone w roku 1971 przez o. Kajetana Grudzińskiego. Gromadzi przedmioty zabytkowe z utraconych po drugiej wojnie światowej klasztorów wschodnich, a także z innych klasztorów Prowincji. Pomieszczenia poszerzone w ostatnich latach obejmują zbiory obrazów, rzeźb i wytworów rzemiosła artystycznego. Muzeum stanowi integralną część znacznego kompleksu zabytkowego, w skład którego wchodzi wzniesiona w latach 1618-1628 bazylika i klasztor wraz z otoczeniem: basztami, dziedzińcami, murami obronnymi i lasami.

   Klasztor. Pierwszy drewniany klasztor powstał w 1610 r. z fundacji Kacpra Głuchowskiego. Murowany budynek klasztoru wzniesiony wg projektu Pellacciniego vel Italusa w poł. XVII w. na planie czworoboku, z wirydarzem pośrodku i pawilonami we wszystkich czterech narożach. W narożu południowo – wschodnim znajduje się wieża zegarowa z 1909 r. kryta dekoracyjnym blaszanym baniastym hełmem, nad którym znajduje się ażurowa galeryjka przykryta kopułką z iglicą i krzyżem.


Organy wraz z bazyliką i klasztorem zostaly wpisane przez Prezydenta RP na listę Narodowych Pomników Historii.

 •    Karczma – obecnie dom mieszkalny , Plac Mariacki 7.
•    Liczne zabytkowe kapliczki, domy, wille i dworki z XVIII, XIX i XX w.